Thuyền độc mộc ở Tây Nguyên, khát vọng từ ngàn xưa

10/06/2020 13:59

Không chỉ đơn thuần là phương tiện chuyên chở đi lại trên sông nước, thuyền độc mộc của cộng đồng dân tộc bản địa Tây Nguyên là nét văn hóa đặc sắc mang đậm bản sắc văn hóa vùng miền. Thuyền độc mộc chứa đựng trong đó cả kho tàng văn hóa với khát vọng hòa hợp và chế ngự thiên nhiên của chủ thể văn hóa.

Thuyền độc mộc của người Tây Nguyên

Sự hòa hợp với thiên nhiên

Tây Nguyên là vùng đất có chung đặc điểm là khu vực hẹp, đất đai nghèo dinh dưỡng, địa hình dốc, dễ sạt lở và thường bị chia cắt bởi nhiều nhánh sông ngắn với 4 hệ thống sông chính, thượng sông Sê San, thượng nguồn sông Sêrêpôk, thượng nguồn sông Ba và sông Đồng Nai. Những con sông lớn như sông Sêrêpôk, dài 406 km và có nhiều thác ghềnh hùng vĩ, sông Đắk Bla dài 139 km.

Sông Sê San có chiều dài 237 km, Sông Đồng Nai với chiều dài trên 437 km… Những con sông dài này được hợp bởi nhiều con sông, suối nhỏ đã nuôi dưỡng trong những cánh rừng đại ngàn nên chúng có lưu lượng nước rất lớn, hệ sinh thái của sông rất phong phú và đa dạng nên từ xa xưa, đây là nguồn cung cấp nước tưới, phù sa, thủy sản, nguồn nước sinh hoạt và giao thông thuỷ quan trọng cho cư dân quanh vùng.

Thuyền độc mộc còn gọi là cái “sõng”, tiếng Ba Na là “Plung” có lẽ là loại phương tiện đường thủy cổ xưa, phù hợp nhất và là minh chứng khả năng thích ứng với điều kiện tự nhiên của chủ thể văn hóa bản địa. Nó được chủ thể văn hóa sáng tạo làm phương tiện vận chuyển lương thực, giúp chính họ vượt sông, hồ, suối cũng như đánh bắt thủy sản và gắn kết lại với nhau. Được làm từ loại cây gỗ nguyên khối, chỉ có loại thuyền này mới có thể đi được trên các dòng sông ở Tây Nguyên vốn thường hẹp và dốc, nhiều gềnh, đáy có nhiều đá, chịu được sức va đập mạnh.

Gỗ để làm thuyền được chủ thể văn hóa đẵn từ trên rừng, thường là các loại như cây Sa Ché (Sao xanh), lim, Breng hay cây Dhi Grier (Sao Cát) nhưng tốt nhất là Hơmal hoặc Rơ Man. Đây là những loại cây có nhiều trong rừng sâu của đại ngàn vùng Miền Trung - Tây Nguyên. Khi chúng còn tươi khá mềm, dễ gọt đẽo, nhưng khi khô rất chắc, bền nhưng không ròn mà dai, chịu nước tốt, chịu được mối mọt.

Tuy nhiên, việc khai thác gỗ để làm thuyền độc mộc hay làm nhà đều được thực hiện cẩn trọng với những quy định, nghi lễ chặt chẽ trong các luật tục.

Theo tín ngưỡng đa thần, đối với đồng bào, cây cối cũng có linh hồn, là thần cây nên việc đẵn lấy gỗ không phải là việc đốn hạ bừa bãi, chặt phá hàng loạt, khai thác trắng. Cây phải có tuổi đời từ mấy chục năm và trước khi hạ cây phải tiến hành các nghi lễ cúng xin phép thần cây, xin thần rừng. Quá trình đốn hạ cây cũng phải đảm bảo không ảnh hưởng những cây non xung quanh gốc.

Luật tục của các cộng đồng bản địa Tây Nguyên đều có nhiều điều khoản bảo vệ rừng cũng như nguồn nước. Luật tục Ê Đê có quy định: “Làm rẫy không được phát rừng già. Làm nhà không được chặt cây to. Chặt một cây phải trồng bảy cây. Chặt cây to phải chừa cây con. Làm như thế rừng không bị mất. Làm như thế rừng xanh tươi mãi mãi”. Điều 18 trong luật tục M’nông có quy định: “Rừng bị cháy mà không dập tắt, Người đó sẽ không có rừng, Người đó sẽ không có đất”…

Sức sáng tạo lớn lao từ khát vọng ngàn xưa

Như tất cả các sản phẩm truyền thống dân gian khác, thuyền độc mộc khó xác định chính xác thời điểm được chủ thể văn hóa sáng tạo nên nhưng nó có nguồn gốc từ cổ xưa. Không chỉ ở Việt Nam, thuyền độc mộc được sử dụng phổ biến ở nhiều nơi trên thế giới, nơi có những bộ tộc hoang sơ và rừng nguyên sinh còn nhiều cây gỗ lớn. Ở Việt Nam, dấu tích cổ xưa nhất về loại thuyền này là con thuyền Việt Khê thời Đông Sơn được giới khảo cổ học phát hiện và những hình chạm khắc trên trống đồng và thạp đồng Đào Thịnh.

Thuyền độc mộc có lẽ là biểu tượng văn hóa có ý nghĩa quan trọng đối với con người thời xa xưa. Với người Ê Đê và Gia Rai, Ba Na, nhà dài truyền thống hay ghế K’pan của người Ê Đê chính là hình dáng con thuyền độc mộc.

Mỗi con thuyền cũng chính là một tác phẩm nghệ thuật độc đáo, mang đậm dấu ấn sáng tạo cá nhân của người chế tác. Từ xa xưa, các cộng đồng bản địa Tây Nguyên muốn đẽo được một chiếc thuyền độc mộc phải cần 5 - 7 thợ có sức vóc và kinh nghiệm để vào rừng sâu tìm, cây phải có chiều dài cả chục mét, thân cây vài người ôm mới có thể làm được con thuyền có độ dài phổ biến 5 - 6m, lòng thuyền rộng khoảng 0,5 - 0,6 m.

Để một thân cây gỗ nguyên khối không chỉ nổi và cân bằng trên mặt nước, mà còn lướt trên sóng, chịu sự điều khiển của con người đòi hỏi việc chế tác thật chính xác. Theo truyền thống, khi đã hạ thủy, người ta không được phép sửa chữa con thuyền thêm lần nào nữa. Công việc đo đạc, tính toán, đẽo thuyền phải thật chính xác. Thuyền phải cân đối suốt thân, mũi, đáy. Để đo sự cân bằng của con thuyền, những người thợ dựa vào sự cân bằng của 1 quả trứng gà khi đặt thẳng đứng giữa lưng thuyền đang úp xuống. Gắn với chiếc thuyền độc mộc, ngoài tri thức dân gian được tích lũy về chọn lựa gỗ, quy trình chế tác, cách thức sử dụng, các cộng đồng bản địa Tây Nguyên còn có những nghi lễ, phong tục tập quán…mang đậm bản sắc dân tộc, thể hiện cách ứng xử giữa con người với tự nhiên, rừng và sông nước.

Việc sử dụng thuyền độc mộc còn thể hiện sức mạnh của con người trong chế ngự thiên nhiên. Phải là những người có sức khỏe, sự dẻo dai và kinh nghiệm sông nước mới chèo lái được con thuyền trên những dòng sông nhiều ghềnh, thác. Trong kháng chiến chống Mỹ, bằng thuyền độc mộc, những người con bên dòng Pô Kô đã đưa bộ đội Cụ Hồ qua sông và vận chuyển vũ khí, quân trang, lương thực cho các mặt trận.

Hàng năm, ở nhiều nơi, cư dân dọc các con sông lớn của Tây Nguyên còn tổ chức hội đua thuyền độc mộc rất sôi động. Đến với Tây Nguyên hôm nay, tìm đến những lễ hội đua thuyền độc mộc để cùng chiêm ngưỡng di sản xa xưa, khám phá một biểu tượng văn hóa đặc sắc của con người nơi đây./.

Nguồn: quehuongonline.vn
Cùng chuyên mục
Kin khẩu mấu: nét đẹp văn hóa của dân tộc Nùng
Kin khẩu mấu: nét đẹp văn hóa của dân tộc Nùng

Thường vào cuối tháng 9 âm lịch, khi những đồng lúa chín vàng cũng là lúc đồng bào dân tộc Nùng, huyện Yên Sơn (Tuyên...

Dàn nhạc ngũ âm – tinh hoa văn hóa của người Khmer Nam Bộ
Dàn nhạc ngũ âm – tinh hoa văn hóa của người Khmer Nam Bộ

Trong kho tàng văn hóa đặc sắc của người Khmer ở Nam Bộ, dàn nhạc ngũ âm là sự hội tụ tinh tế của chủ...

Say đắm những vũ điệu của người Khơ Mú
Say đắm những vũ điệu của người Khơ Mú

Từ cuộc sống lao động và môi trường sống với những nét văn hóa đặc trưng, người Khơ Mú đã có những điệu múa điển...

Nghề đan võng của người Cadong
Nghề đan võng của người Cadong

Với sự kỳ công, khéo léo của đôi bàn tay, nghề đan võng từ cây sa ri được xem như một nghề thủ công truyền...

Du khách mê mẩn với mùa hoa lau trắng đường tuần tra biên giới
Du khách mê mẩn với mùa hoa lau trắng đường tuần tra biên giới

Từ tháng 10, dọc trên tuyến đường biên giới huyện Bình Liêu – được ví như "Sa Pa của Quảng Ninh" – trắng một màu...

Lễ hội Katê của đồng bào Chăm Bàlamôn và hồi giáo (Bàni)
Lễ hội Katê của đồng bào Chăm Bàlamôn và hồi giáo (Bàni)

Katê là một lễ hội truyền thống của người Chăm theo đạo Balamôn và Hồi giáo (dòng Bàni) ở các tỉnh Ninh Thuận và Bình...

Sức sống của trò chơi dân gian truyền thống cộng đồng các dân tộc vùng núi phía Bắc
Sức sống của trò chơi dân gian truyền thống cộng đồng các dân tộc vùng núi phía Bắc

Trò chơi dân gian truyền thống của cộng đồng các dân tộc vùng núi phía Bắc nói riêng, cộng đồng các dân tộc Việt Nam...

Đan Mạch xây đường hầm vượt biển dài nhất thế giới
Đan Mạch xây đường hầm vượt biển dài nhất thế giới

Sau hơn một thập kỷ lên kế hoạch, Đan Mạch đã bắt tay vào việc xây dựng đường hầm vượt biển dài nhất thế giới....

Sách lá của người Khùa
Sách lá của người Khùa

Người Khùa (thuộc dân tộc Bru - Vân Kiều) huyện Minh Hóa cư trú chủ yếu ở thượng nguồn sông Gianh thuộc địa phận hai...

Công viên địa chất toàn cầu UNESCO: Cao nguyên đá Đồng Văn
Công viên địa chất toàn cầu UNESCO: Cao nguyên đá Đồng Văn

Việt Nam từ lâu đã trở thành một điểm đến hấp dẫn đối với khách du lịch bởi những cảnh quan địa lý - địa...

Lễ hội cầu mùa của người Hà Nhì đen
Lễ hội cầu mùa của người Hà Nhì đen

Cứ độ tháng 6 âm lịch hàng năm, người Hà Nhì đen ở “nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt” lại rộn ràng tổ...

Độc đáo “xó pẹ” của phụ nữ Hà Nhì
Độc đáo “xó pẹ” của phụ nữ Hà Nhì

Mỗi dân tộc thiểu số ở Lào Cai đều có những nét đặc trưng văn hóa thể hiện trong phong tục, tập quán, lễ hội,...

Những cột mốc tâm linh chủ quyền của Tổ quốc ở Trường Sa
Những cột mốc tâm linh chủ quyền của Tổ quốc ở Trường Sa

Giữa biển khơi, những ngôi chùa ở các hòn đảo ngoài quần đảo Trường Sa (tỉnh Khánh Hòa) là những địa điểm linh thiêng, khẳng...

Độc đáo kho lúa và chiếc hòm của người Giẻ Triêng ở Đăk Blô
Độc đáo kho lúa và chiếc hòm của người Giẻ Triêng ở Đăk Blô

Dân tộc Giẻ Triêng là một trong những dân tộc tại chỗ chiếm đa số ở huyện Đăk Glei nói chung và xã Đăk Blô...

Hát then – giai điệu của “thần tiên”
Hát then – giai điệu của “thần tiên”

Trong đời sống sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng, tâm linh của các tộc người Tày, Nùng, Thái ở các tỉnh miền núi phía Bắc...

Tin đọc nhiều
Đối thoại Chính sách Quốc phòng Việt Nam - Hoa Kỳ năm 2020
Hiệu quả từ nỗ lực giảm nghèo nơi vùng cao biên giới
Tuyên bố chung về quan hệ Đối tác chiến lược giữa Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ai-Len: Định Hướng Phát Triển Trong 10 Năm Tới
Bà Rịa – Vũng Tàu: Tăng cường quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên biển
Phát biểu của Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao liên quan đến quan hệ Việt Nam-Campuchia
Hải Phòng quyết tâm hiện thực hóa khát vọng vươn lên trong giai đoạn mới
Bồi dưỡng kiến thức quốc phòng an ninh cho người làm báo
Trên tuyến biên giới Việt Nam và Lào có mấy loại cửa khẩu biên giới được hai Bên thống nhất trong Hiệp định quản lý biên giới trên đất liền?
Thêm động lực để ngư dân yên tâm vươn khơi
Thời gian làm việc tại cửa khẩu được quy định như thế nào trong Hiệp định quản lý biên giới trên đất liền Việt Nam-Lào?
Ý nghĩa việc thực thi 03 văn kiện pháp lý biên giới trên đất liền Việt Nam – Trung Quốc đối với việc phát triển kinh tế-xã hội tại Lạng Sơn
Giảm rác thải nhựa đại dương bằng phối hợp ba bên
Hậu Giang: Triển lãm số “Hoàng Sa, Trường Sa của Việt Nam - Những bằng chứng lịch sử và pháp lý”
Kích cầu du lịch nội địa Hải Phòng - Điện Biên
Triển lãm bản đồ và trưng bày tư liệu về Hoàng Sa, Trường Sa
Bộ Quốc phòng tăng cường lực lượng khắc phục hậu quả bão số 9
Kin khẩu mấu: nét đẹp văn hóa của dân tộc Nùng
Phát huy vai trò của nhân dân đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ biên giới trong tình hình mới
Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh hội đàm với Bộ trưởng Ngoại giao và Phát triển Anh Dominic Raab
Nâng cao kỹ năng tuyên truyền về tình hình biên giới Việt - Lào
Hội thi trực tuyến tìm hiểu chủ quyền biên giới đất liền, biển đảo Việt Nam năm 2020
Xã đầu tiên ở huyện biên giới Hà Tĩnh lắp “mắt thần” giám sát an ninh
Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc chủ trì cuộc họp chuẩn bị Cuộc gặp thường niên hai Bộ Chính trị và  Kỳ họp lần thứ 43 Uỷ ban liên Chính phủ Việt Nam - Lào
Bộ đội Biên phòng Việt Nam và Bộ Tư lệnh Lục quân Campuchia tăng cường hợp tác quốc phòng
Số lượng cửa khẩu trên biên giới Việt Nam - Lào được hai Bên thống nhất trong Hiệp định quản lý biên giới là bao nhiêu cặp?
Phát biểu của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh nhân Hội thảo kỷ niệm 45 năm thành lập Ủy ban Biên giới quốc gia, Bộ Ngoại giao
Cao Bằng tập trung 3 nội dung đột phá để phát triển
Công viên địa chất toàn cầu UNESCO: Cao nguyên đá Đồng Văn
Vùng Cảnh sát biển 2 phát động Cuộc thi tìm hiểu biển, đảo và Luật Cảnh sát biển Việt Nam
Lào Cai chú trọng nông, lâm nghiệp và xây dựng nông thôn mới