Trong quá trình giải quyết các vấn đề về biên giới lãnh thổ, điều mong muốn hơn cả vẫn là việc các bên ngồi được vào bàn đàm phán và đi đến một thỏa thuận cụ thể, bền vững và dứt điểm đối với đường phân định, khu vực tranh chấp, chồng lấn. Tuy nhiên, không ít trường hợp các bên phải đưa nhau ra tòa hoặc trọng tài, nơi mà lợi ích, yêu sách của mình tùy thuộc vào phán quyết của tòa, trọng tài. Đây chính là lúc các bên cần bảo vệ lợi ích lãnh thổ của mình để thuyết phục tòa án đưa ra phán quyết có lợi. Một trong những yếu tố quan trọng quyết định thắng lợi của các bên khi thuyết phục tòa là các chứng cứ chứng minh cho yêu sách, luận điểm và sức nặng của chúng[1]. Bài viết này đề cập tới một số khía cạnh liên quan đến vấn đề này[2].

Giới thiệu

Một quan điểm, yêu cầu trước tòa để bảo vệ lợi ích của mình luôn cần được trợ giúp bởi các chứng cứ, đặc biệt là các yêu sách liên quan đến biên giới, danh nghĩa lãnh thổ. Một quan điểm đưa ra mà không có sự trợ giúp của các chứng cứ sẽ không bao giờ được tòa xem xét. Đây là một điều chắc chắn. Thậm chí nó không nhất thiết phải bị phủ nhận bởi phía bên kia. Đơn giản chỉ là nó vô ích. Cũng vậy, trong trường hợp một quan điểm được đưa ra có kèm theo chứng cứ mà bị phản bác từ phía bên kia thì cũng sẽ bị coi là mâu thuẫn. Nếu một bên tin rằng phía bên kia có các chứng cứ giả mạo thì họ cũng phải chứng minh được điều đó. Đây thực sự là một điều không đơn giản trong thực tiễn giải quyết vấn đề của tòa cũng như của các bên. Tuy nhiên, điều này không mang hàm ý phủ định sạch trơn. Cụ thể là các bên cũng có thể tác động đến tòa hoặc trọng tài thông qua hệ thống chứng cứ dựa trên suy luận, liên kết nhờ vào sự tham gia của các đại diện pháp lý kỳ cựu, có kinh nghiệm và uy tín. Một vụ việc về biên giới, lãnh thổ chắc chắn sẽ không có chỗ đứng cho việc châm trước, phỏng đoán, dự cảm về vị trí, chủ quyền. Điều chắc chắn chỉ có thể tìm thấy ở các chứng cứ được đưa ra.

Gánh nặng chứng cứ

Cũng không khác những gì đã đề cập, và cũng tương tự như các vụ án dân sự, gánh nặng chứng cứ đặt lên vai người đưa ra các yêu cầu và luận điểm. Thông thường các chứng cứ được một bên đưa ra thường làm nhẹ, ảnh hưởng hoặc phản bác hoàn toàn sức nặng của các chứng cứ bên kia. Nhiệm vụ của tòa hoặc trọng tài là phân tích các chứng cứ đó, và nhiệm vụ của bên bảo vệ chứng cứ là làm tăng sức nặng của chứng cứ của mình; làm giảm sức nặng chứng cứ của bên kia hoặc cả hai. Tất nhiên phán quyết của tòa là phán quyết cuối cùng và có giá trị ràng buộc. Các luận điểm không có các chứng cứ thì cũng không mang gánh nặng chứng cứ bởi vì tòa hặc trọng tài hoàn toàn có thể không cần xem xét đến luận điểm đó, và phía bên kia cũng không cần bận tâm về điều đó, đơn giản là vì đó là điều không cần bàn tới.

Thời điểm kết tinh[3]

Trong một vụ kiện hoặc trong quá trình xây dựng hồ sơ, chứng cứ đưa ra tòa hoặc trọng tài, các bên cần lưu ý đặc biệt tới thời điểm kết tinh. Đây là một thuật ngữ, vấn đề, quan điểm cực kỳ quan trọng trong việc phán xử của tòa cũng như trong lập luận của các bên tranh chấp, đặc biệt đối với việc giải quyết xung đột về biên giới, lãnh thổ. Thời điểm kết tinh tranh chấp có vai trò quan trọng trong tố tụng, nó có thể phủ nhận hoàn toàn hoặc một phần đáng kể các lập luận và chứng cứ liên quan khác của các bên, kể cả các chứng cứ đã được đưa ra và được đánh giá rất cao. Thời điểm kết tinh có thể hiểu là một thời điểm (hoặc gần như thế) mà tại đó vụ tranh chấp đã trở nên rõ ràng thông qua việc cả hai bên cùng tuyên bố quan điểm, và kết quả là những tình lý trong cuộc tranh cãi nên được xem xét bắt đầu từ thời điểm đó trở đi và những hành động sau đó của một bên nói chung sẽ không được người ta chấp thuận là có ý nghĩa pháp lý trên cơ sở lập luận là những hành động đó chỉ là những nỗ lực đơn phương nhằm cải thiện vị trí pháp lý của bên tranh chấp đó[4].

Theo văn cảnh này, ta có thể thấy là thời điểm kết tinh sẽ tác động tới các chứng cứ được đưa ra, các chứng cứ đưa ra sau thời điểm kết tinh sẽ không có tác dụng tích cực tới luận điểm, yêu sách của bên này hoặc không có tác dụng phản bác luận điểm, yêu sách của đối phương. Tuy nhiên trong một số trường hợp, chứng cứ kiểu này có thể được sử dụng để minh họa tính liên tục hoặc tính ngắt quãng của quá trình, thực tiễn của các bên liên quan nếu có thể áp dụng được.

Các loại chứng cứ chủ đạo và thứ yếu

Trong các loại chứng cứ, chúng ta cần lưu ý là tòa hoặc trọng tài sẽ phân lại các yêu tố của chứng cứ. Có thể phân loại chứng cứ theo hai loại là chứng cứ chủ đạo và chứng cứ thứ yếu.

Các chứng cứ chủ đạo thông thường phải là các tài liệu gốc như công hàm ngoại giao, hợp đồng hoặc hiệp ước, thỏa thuận. Các chứng cứ thứ yếu thường là các tài liệu bổ trợ cho chứng cứ chủ đạo như: các bài viết, bài nói, công trình nghiên cứu mang tính hàn lâm…

Chứng cứ chủ đạo là quan trọng hơn cả và trong đó, các thỏa thuận được ký kết là có trọng lượng hơn hết. Nhiều khi chứng cứ này lại được phát hiện, tìm ra hết sức ngẫu nhiên. Ví dụ như thỏa thuận bằng văn bản giữa hai quốc gia về việc đánh thuế các hoạt động ngoài khơi hặc duy trì các ống dẫn, cáp ngầm cũng có thể cấu thành một tuyên bố về các khu vực của các quốc gia trong việc áp dụng thẩm quyền.

Thực tiễn quốc gia

Vấn đề này đề cập tới thái độ, cách hành xử của một quốc gia trong việc thực thi, áp dụng thẩm quyền đối với một khu vực tranh chấp. Ví dụ như việc tuần tra, tuần tiễu, hoặc áp dụng các biện pháp bảo tồn tài nguyên sinh vật và không sinh vật. Đặc biệt là gần đây, tòa án quốc tế càng quan tâm tới các yêu tố dân sinh địa phương như việc du canh, du cư, nuôi trồng trong những khu vực nhất định hoặc các hoạt động đánh cá truyền thống[5].

Bản đồ

Thoạt tiên thì ta tưởng là bản đồ là các chứng cứ số một đối với biên giới, lãnh thổ. Thực tế thì lại hoàn toàn không phải thế. Các ứng dụng của GPS (hệ thống định vị toàn cầu) đơn giản là phép đo ứng dụng khoa học, trong khi quả đất lại thay đổi. Các bản đồ càng cũ thì tính chính xác lại càng thấp, và các bản đổ mới hơn thì thường dựa trên các bản đồ cũ nên tính không chính xác cũng tương đối cao. Hơn thế nữa, nhiều khi bản đồ lại được xây dựng dựa theo chính kiến, ý đồ của một số cá nhân hoặc tập thể. Không cần nói thêm ta có thể hiểu là các bản đồ được xây dựng sau thời điểm kết tinh tranh chấp gần như ít được xét tới. Tất nhiên các bản đồ hiện đại và chính thống của chính phủ có thể tin cây, tuy nhiên ta cũng chỉ nên xem xét nó với tư cách là bổ trợ cho các chứng cứ khác.

Các chuyên gia

Tùy theo hoàn cảnh và tính chất của vấn đề, các quốc gia thường lực chọn thành phần và cơ cấu nhân sự tham gia thuộc bất cứ lĩnh vực nào nếu cần thiết. Thông thường bao gồm các luật sư, các nhà địa lý, các chuyên gia kỹ thuật, các nhà sử học[6].

Khai thác nguồn chứng cứ

Thực tế thì nguồn của chứng cứ liên quan đến biên giới và lãnh thổ là vô hạn, chúng có thể nằm ở bất cứ lĩnh vực nào nếu có thể được sử dụng. Các nguồn thông thường là lưu trữ quốc gia, lưu trữ thực dân. Liên hợp quốc (Hội đồng Bảo an, các Cao ủy), các tổ chức quốc tế, lưu trữ tư nhân, lưu trữ tôn giáo và các công ty thương mại. Trong một vài trường hợp, các dự cảm, suy đoán cá nhân nhiều khi đóng vai trò rất lướn cho sự thành công của chứng cứ. Một chuyên gia kỳ cựu có thể tìm được những chứng cứ ở một nơi mà không ai để ý tới. Đây cũng là một điều dễ hiểu vì các đường biên giới, danh nghĩa lãnh thổ đã được xác định rất nhiều từ giai đoạn thực dân. Khi chế độ thực dân, bảo hộ chấm dứt, tàng thư chắc chắn sẽ bị phân tán, tương tự như các lĩnh vực khác. Trên thực tế, có nhiều cá nhân, tổ chức đang sử hữ rất nhiều tư liệu có giá trị liên quan đến biên giới, lãnh thổ đối với các quốc gia hữu quan.

Kết luận

Cũng phức tạp như thuộc tính nguyên thủy, vấn đề giải quyết biên giới và lãnh thổ, tức là các đường phân định và danh nghĩa đối với các khu vực, luôn bao hàm các yêu tố tổng hợp và đa dạng. Việc giải quyết biên giới và lãnh thổ - kể cả việc kết thúc bằng một hiệp ước hay kết thúc bằng một phán quyết của bên thứ ba – luôn cần sự chuẩn bị, xem xét, đánh giá kỹ lưỡng từ các bên liên quan, kể cả về kỹ thuật và pháp lý. Trong đó, các luận điểm, yêu sách đưa ra đều cần dựa trên các chứng cứ cụ thể bảo vệ cho luận điểm, yêu sách. Việc tập trung, phân tích và phân loại chứng cứ cũng yêu cầu một quá trình làm việc khoa học và toàn diện với sự tham gia tích cực và cần thiết của các thành phần liên quan. Các chứng cứ luôn đa dạng về cả không gian và thời gian. Đặc biệt, vấn đề xem xét và khám phá các nguồn của chứng cứ lại càng trở nên quan trọng khi việc đàm phán không mang lại một thỏa thuận mà cần tới tòa án hoặc trọng tài. Điều này càng trở nên có ý nghĩa trong tình hình hiện nay, khi mà rất nhiều quốc gia đang phải giải quyết nhiều vấn đề về biên giới, lãnh thổ do lịch sử để lại./.

P.H.H