Hát then – giai điệu của “thần tiên”

07/10/2020 17:27

Trong đời sống sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng, tâm linh của các tộc người Tày, Nùng, Thái ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam, Hát Then được ví là điệu hát của “thần tiên”. Các chuyên gia của UNESCO đã tìm thấy trong Then những giá trị nhân sinh quan vượt ra ngoài phạm vi của một vùng, một tỉnh hay một quốc gia, trở thành Di sản phi vật thể đại diện của nhân loại (tháng 12/2019).

Theo quan niệm của tộc người Tày, Then có nghĩa là “Trời”. Hát Then là loại hình diễn xướng âm nhạc tín ngưỡng dân gian, có nội dung thuật lại cuộc hành trình của con người lên thiên giới cầu xin Then ban cho những điều may mắn và một cuộc sống tốt lành. Vì thế, Hát Then của người Tày vừa phản ánh chuyện đời sống, bản mường, đến chuyện tình yêu, ma chay, cưới hỏi… Hát Then là một màn trình diễn nghệ thuật lôi cuốn, có khả năng đưa con người chìm đắm vào miền siêu thực. Vì thế, khi nghiên cứu sâu các lễ Then cổ truyền, các nhà nghiên cứu thấy rõ nhân sinh quan, thế giới quan và bản sắc văn hóa của đồng bào Tày.

Để có cái nhìn đầy đủ hơn về nghệ thuật hát Then, chúng tôi đã lên huyện miền cao Chiêm Hoá (Tuyên Quang), vùng đất được coi là cái nôi hình thành nên những làn điệu hát Then quyến rũ của người Tày.

Tại nhà anh Nông Văn Sếp ở thôn Hà Thoi, chúng tôi được tham dự buổi lễ Cầu Khoăn, một nghi lễ cầu sức khoẻ, cầu thọ cho cha mẹ theo đúng phong tục cổ xưa của người Tày. Lễ do thầy Cao Xiêm, một thầy Then nức tiếng trong vùng chủ trì. Với người Tày, người chủ trì lễ cúng Then gọi là Ông then, Bà Then. Họ là người trung gian, là cầu nối, giữ vai trò thông linh giữa con người trần thế với thần linh. Vì thế, buổi lễ Cầu Khoăn ở nhà anh Nông Văn Sếp đông vui như ngày hội của bản làng.

Trong trang phục áo mũ màu đỏ, trên tay cầm cây đàn tính, thầy Cao Xiêm bắt đầu buổi lễ Cầu Khoăn bằng một làn điệu Then cổ. Trong làn khói hương, tiếng hát, tiếng đàn rộn ràng của thầy Cao Xiêm như lôi cuốn mọi người lạc vào một thế giới huyền bí đầy xa lạ. Ở đó con cháu đang thực hiện một chuyến hành trình dài lên thiên giới để cầu xin ông Trời ban phúc cho cha mẹ được mạnh khỏe, trường thọ.

Chúng tôi lại lên huyện Cao Lộc (Lạng Sơn) để khám phá những điệu hát Then mê hoặc của người Nùng nơi đây. Từ xa xưa, mỗi khi trong cuộc sống gặp hiện tượng lạ không thể lý giải được thì người Nùng ở Cao Lộc thường tổ chức lễ cầu cúng Then. Để thực hiện nghi lễ này, người Nùng tìm đến Bà Then để được nghe bà đàn hát. Bà Then được ví như bà tiên trên trời với cây đàn tính trên tay gẩy những khúc nhạc, cất lên những lời ca theo mây, gió vang đến tận trời xanh. Nhờ lời ca tiếng hát của mình, Bà Then đưa những nguyện ước đó đến với các đấng thần linh.

Thông thường các nghi lễ Cúng Then và Hát Then của người Nùng diễn ra trong 2 ngày đêm với nhiều nội dung như: lễ cúng tổ tiên, hành trình lên mời Ngọc Hoàng... Trong các nghi lễ đó, âm nhạc luôn luôn là yếu tố xuyên suốt với nhiều làn điệu phù hợp với từng phần nghi lễ. Ông Hoàng Văn Páo, nhà nghiên cứu văn hoá dân gian tỉnh Lạng Sơn, cho biết: “Hát Then gắn liền với hình ảnh cây đàn tính, trở thành bản sắc văn hoá của cộng đồng tộc người Nùng nơi đây”.

Còn những điệu Then của tộc người Thái vùng Tây Bắc do được bắt nguồn từ cuộc sống lao động, nên hàm chứa những giá trị văn hoá truyền thống lâu đời mang tính nhân văn sâu sắc. Hát Then không chỉ giải quyết vấn đề tín ngưỡng, mà còn hàm chứa cả những lời răn dạy con người; ca ngợi về đạo đức; phản ánh, chê bai thói hư tật xấu; thể hiện tình yêu nam nữ và cả tình yêu thiên nhiên, đất nước… Do đó, Hát Then của người Thái chính là môn nghệ thuật tổng hợp chứa đựng cả thơ ca, nhạc, múa… nó đánh thức vẻ đẹp tâm hồn, khơi dậy trong con người những giá trị thẩm mỹ, nhân văn cao cả.

Bó mạ vàng khắp chân đồi

Trai mường gái bản lại về hội Then

Câu thành ngữ nói về lễ hội độc đáo Then Kin Pang có một không hai của dân tộc Thái ở xã Khổng Lào (Phong Thổ - Lai Châu) đã đưa đẩy chúng tôi về với vùng đất đầy màu sắc huyền thoại này. Nét độc đáo ở Lễ hội Then Kin Pang là phản ánh đầy đủ thế giới quan của người Thái: vũ trũ gồm hai cõi, Cõi Trời (Then) và Cõi Người. Các vị Then đều có lòng bao dung độ lượng, vì vậy, hằng năm, các vị Then xuống hạ giới để cứu nhân độ thế.

Lễ hội Kin Pang Then là dịp để dân bản dâng lễ tạ ơn Then, được tổ chức vào đầu mùa mưa 10/3 Âm lịch hàng năm. Nét độc đáo còn thể hiện ở việc Then Kin Pang bao giờ cũng có một mâm lễ cúng tạ ơn những người có công lập bản dựng mường, tạ ơn những vị anh hùng đã có công đánh giặc giữ mường. Nhưng đông vui, náo nhiệt nhất chính là phần hội té nước cầu mưa tại suối Nậm Lùm sau phần lễ cúng Then. Hàng ngàn người vùng Phong Thổ vây lấy dòng suối Nậm Lùm để hò, reo, để hoà mình vào cuộc thi té nước ở dòng suối Nậm Lùm (dòng suối theo quan niệm của người Thái là nơi Then sẽ từ Trời xuống tiếp xúc với con người). Mỗi người tham dự lễ té nước dường như đều cảm nhận thấy rất rõ sự giao hoà của trời - đất và tin tưởng mùa màng năm tới sẽ tốt tươi.

Đến với Then Kin Pang, ngoài việc thỏa mãn nhu cầu tâm linh, tín ngưỡng của riêng mình cũng như cầu nguyện một năm may mắn, cuộc sống an lành, hạnh phúc; người ta còn được gặp gỡ bạn bè, xe duyên cho những đôi bạn trẻ thông qua các bài hát, điệu múa; chơi các trò chơi dân gian như: tó má lẹ, én cáy, tung còn, kéo co, té nước…

Nguồn: quehuongonline.vn
Cùng chuyên mục
Lễ hội cầu mùa của người Hà Nhì đen
Lễ hội cầu mùa của người Hà Nhì đen

Cứ độ tháng 6 âm lịch hàng năm, người Hà Nhì đen ở “nơi con sông Hồng chảy vào đất Việt” lại rộn ràng tổ...

Độc đáo “xó pẹ” của phụ nữ Hà Nhì
Độc đáo “xó pẹ” của phụ nữ Hà Nhì

Mỗi dân tộc thiểu số ở Lào Cai đều có những nét đặc trưng văn hóa thể hiện trong phong tục, tập quán, lễ hội,...

Những cột mốc tâm linh chủ quyền của Tổ quốc ở Trường Sa
Những cột mốc tâm linh chủ quyền của Tổ quốc ở Trường Sa

Giữa biển khơi, những ngôi chùa ở các hòn đảo ngoài quần đảo Trường Sa (tỉnh Khánh Hòa) là những địa điểm linh thiêng, khẳng...

Độc đáo kho lúa và chiếc hòm của người Giẻ Triêng ở Đăk Blô
Độc đáo kho lúa và chiếc hòm của người Giẻ Triêng ở Đăk Blô

Dân tộc Giẻ Triêng là một trong những dân tộc tại chỗ chiếm đa số ở huyện Đăk Glei nói chung và xã Đăk Blô...

Làng Chăm An Giang với những nét văn hóa độc đáo
Làng Chăm An Giang với những nét văn hóa độc đáo

Những lễ hội đặc sắc, đa dạng và phong phú trong đời sống văn hoá, tinh thần đã làm nên nét độc đáo của những...

Múa nghi lễ của đồng bào dân tộc thiểu số
Múa nghi lễ của đồng bào dân tộc thiểu số

Trong những năm qua, môn nghệ thuật múa dân gian các dân tộc đã được đưa vào giảng dạy trong các trường văn hóa nghệ...

Lễ hội đền Độc Cước, nét văn hóa độc đáo của người dân vùng biển Sầm Sơn
Lễ hội đền Độc Cước, nét văn hóa độc đáo của người dân vùng biển Sầm Sơn

Lễ hội đền Độc Cước là lễ hội truyền thống lâu đời được cư dân biển Sầm Sơn (Thanh Hóa) tổ chức hàng năm nhằm...

Độc đáo nhà sàn Ba Na
Độc đáo nhà sàn Ba Na

Người Ba Na là một trong những cư dân sinh tụ lâu đời, có dân số đông thứ hai trong số các dân tộc thiểu...

Nghi lễ nghề nông của đồng bào Thổ
Nghi lễ nghề nông của đồng bào Thổ

Người Thổ là cư dân bản địa mang nặng dấu ấn văn hóa Việt Mường xa xưa, được bảo tồn tới ngày nay. Nét độc...

Huyền sử ruộng bậc thang vùng Tây Bắc
Huyền sử ruộng bậc thang vùng Tây Bắc

Những thửa ruộng bậc thang kỳ vĩ ở Mù Cang Chải (Yên Bái), Hoàng Su Phì (Hà Giang) và Sa Pa (Lào Cai) được Nhà...

Những mái nhà rông truyền thống - 'trái tim' của các buôn làng
Những mái nhà rông truyền thống - 'trái tim' của các buôn làng

Nhà rông là một kiến trúc độc đáo của các buôn làng đồng bào sống ở vùng Trường Sơn-Tây Nguyên.

Sắc màu văn hóa người Khmer
Sắc màu văn hóa người Khmer

Về Ðồng bằng Sông Cửu Long, thăm những vùng đất Trà Vinh, Sóc Trăng, Kiên Giang, An Giang… chúng tôi dễ dàng nhận ra những...

Người Thái dệt thổ cẩm
Người Thái dệt thổ cẩm

Nhiều đời nay, khéo thêu thùa, dệt thổ cẩm là một trong những tiêu chuẩn, thước đo chuẩn mực trong tiêu chí chọn vợ của...

“Tiệc Xòe” vùng Tây Bắc
“Tiệc Xòe” vùng Tây Bắc

Cách đây 10 thế kỷ, Xòe vốn chỉ là một vũ điệu dân dã được tổ chức trong các dịp lập bản, dựng mường hay...

Lễ hội Đồng Hoa - Lễ hội đánh cá lâu đời gần 300 năm
Lễ hội Đồng Hoa - Lễ hội đánh cá lâu đời gần 300 năm

Đến hẹn lại lên, sáng 14/6, tại khu vực đầm Vực (thôn Nam Viên, xã Xuân Viên, huyện Nghi Xuân, Hà Tĩnh) diễn ra lễ...

Tin đọc nhiều
Thứ trưởng Bộ Ngoại giao Lê Hoài Trung làm việc tại tỉnh Kon Tum
Tuyên bố chung về quan hệ Đối tác chiến lược giữa Nước Cộng hòa Xã hội Chủ nghĩa Việt Nam và Liên hiệp Vương quốc Anh và Bắc Ai-Len: Định Hướng Phát Triển Trong 10 Năm Tới
Bà Rịa – Vũng Tàu: Tăng cường quản lý và sử dụng hợp lý tài nguyên biển
Hải Phòng quyết tâm hiện thực hóa khát vọng vươn lên trong giai đoạn mới
Ý nghĩa việc thực thi 03 văn kiện pháp lý biên giới trên đất liền Việt Nam – Trung Quốc đối với việc phát triển kinh tế-xã hội tại Lạng Sơn
Thứ trưởng Thường trực Bùi Thanh Sơn trả lời phỏng vấn về kết quả Hội nghị Cấp cao Hợp tác Mê Công – Lan Thương lần thứ ba
An Giang: Đa dạng các giải pháp hỗ trợ đồng bào DTTS
Triển lãm bản đồ và trưng bày tư liệu về Hoàng Sa, Trường Sa
Công bố chương trình 'Vì biển đảo xanh Tổ quốc'
Xây dựng cửa khẩu quốc tế Prey Vall  mở ra nhiều cơ hội hợp tác Campuchia-Việt Nam
Hải đội 2 (BĐBP Nghệ An): Tuyên truyền pháp luật về biển đảo và tặng 200 lá cờ Tổ quốc cho các tàu cá
Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh hội đàm với Bộ trưởng Ngoại giao và Phát triển Anh Dominic Raab
Bài phát biểu của Tổng Bí thư, Chủ Tịch nước Nguyễn Phú Trọng tại Phiên thảo luận chung Cấp cao Khóa 75 Đại hội đồng Liên hợp quốc
Đối Thoại ASEAN-Hàn Quốc lần thứ 24
Hội nghị trực tuyến Tư lệnh lực lượng quốc phòng các nước ASEAN: Nhấn mạnh tình hình Biển Đông, kêu gọi đối thoại và hợp tác
Việt Nam và Trung Quốc đàm phán vòng XIII Nhóm công tác về vùng biển ngoài cửa Vịnh Bắc Bộ và vòng X Nhóm công tác trao đổi về hợp tác cùng phát triển trên biển
Lễ hội Đồng Hoa - Lễ hội đánh cá lâu đời gần 300 năm
ASEAN ra tuyên bố chung AMM-53, mong muốn sớm đạt được COC
Hội thảo “Ngoại giao Việt Nam: 75 năm truyền thống và định hướng”
Phát biểu của Phó Thủ tướng, Bộ trưởng Ngoại giao Phạm Bình Minh nhân Hội thảo kỷ niệm 45 năm thành lập Ủy ban Biên giới quốc gia, Bộ Ngoại giao
Tiền Hải: Phát triển bền vững kinh tế biển
Lào Cai chú trọng nông, lâm nghiệp và xây dựng nông thôn mới
Bám địa bàn cùng nhân dân bảo vệ biên giới
Nhiệm vụ quy hoạch chung xây dựng Khu kinh tế cửa khẩu quốc tế Lệ Thanh đến năm 2045
Kỳ họp lần thứ 17 Ủy ban Hỗn hợp Việt Nam-Ấn Độ
Múa nghi lễ của đồng bào dân tộc thiểu số
Thanh niên Việt Nam - Lào - Campuchia chung tay vun đắp tình hữu nghị
Việt Nam - Lào tăng cường phối hợp phòng, chống dịch Covid-19
Tập trung ứng phó khẩn cấp bão số 7
Chính phủ Campuchia bàn giao bản đồ địa hình biên giới Việt Nam - Campuchia cho các bộ, ngành hữu quan