Hát then – giai điệu của “thần tiên”

07/10/2020 17:27

Trong đời sống sinh hoạt văn hoá tín ngưỡng, tâm linh của các tộc người Tày, Nùng, Thái ở các tỉnh miền núi phía Bắc Việt Nam, Hát Then được ví là điệu hát của “thần tiên”. Các chuyên gia của UNESCO đã tìm thấy trong Then những giá trị nhân sinh quan vượt ra ngoài phạm vi của một vùng, một tỉnh hay một quốc gia, trở thành Di sản phi vật thể đại diện của nhân loại (tháng 12/2019).

Theo quan niệm của tộc người Tày, Then có nghĩa là “Trời”. Hát Then là loại hình diễn xướng âm nhạc tín ngưỡng dân gian, có nội dung thuật lại cuộc hành trình của con người lên thiên giới cầu xin Then ban cho những điều may mắn và một cuộc sống tốt lành. Vì thế, Hát Then của người Tày vừa phản ánh chuyện đời sống, bản mường, đến chuyện tình yêu, ma chay, cưới hỏi… Hát Then là một màn trình diễn nghệ thuật lôi cuốn, có khả năng đưa con người chìm đắm vào miền siêu thực. Vì thế, khi nghiên cứu sâu các lễ Then cổ truyền, các nhà nghiên cứu thấy rõ nhân sinh quan, thế giới quan và bản sắc văn hóa của đồng bào Tày.

Để có cái nhìn đầy đủ hơn về nghệ thuật hát Then, chúng tôi đã lên huyện miền cao Chiêm Hoá (Tuyên Quang), vùng đất được coi là cái nôi hình thành nên những làn điệu hát Then quyến rũ của người Tày.

Tại nhà anh Nông Văn Sếp ở thôn Hà Thoi, chúng tôi được tham dự buổi lễ Cầu Khoăn, một nghi lễ cầu sức khoẻ, cầu thọ cho cha mẹ theo đúng phong tục cổ xưa của người Tày. Lễ do thầy Cao Xiêm, một thầy Then nức tiếng trong vùng chủ trì. Với người Tày, người chủ trì lễ cúng Then gọi là Ông then, Bà Then. Họ là người trung gian, là cầu nối, giữ vai trò thông linh giữa con người trần thế với thần linh. Vì thế, buổi lễ Cầu Khoăn ở nhà anh Nông Văn Sếp đông vui như ngày hội của bản làng.

Trong trang phục áo mũ màu đỏ, trên tay cầm cây đàn tính, thầy Cao Xiêm bắt đầu buổi lễ Cầu Khoăn bằng một làn điệu Then cổ. Trong làn khói hương, tiếng hát, tiếng đàn rộn ràng của thầy Cao Xiêm như lôi cuốn mọi người lạc vào một thế giới huyền bí đầy xa lạ. Ở đó con cháu đang thực hiện một chuyến hành trình dài lên thiên giới để cầu xin ông Trời ban phúc cho cha mẹ được mạnh khỏe, trường thọ.

Chúng tôi lại lên huyện Cao Lộc (Lạng Sơn) để khám phá những điệu hát Then mê hoặc của người Nùng nơi đây. Từ xa xưa, mỗi khi trong cuộc sống gặp hiện tượng lạ không thể lý giải được thì người Nùng ở Cao Lộc thường tổ chức lễ cầu cúng Then. Để thực hiện nghi lễ này, người Nùng tìm đến Bà Then để được nghe bà đàn hát. Bà Then được ví như bà tiên trên trời với cây đàn tính trên tay gẩy những khúc nhạc, cất lên những lời ca theo mây, gió vang đến tận trời xanh. Nhờ lời ca tiếng hát của mình, Bà Then đưa những nguyện ước đó đến với các đấng thần linh.

Thông thường các nghi lễ Cúng Then và Hát Then của người Nùng diễn ra trong 2 ngày đêm với nhiều nội dung như: lễ cúng tổ tiên, hành trình lên mời Ngọc Hoàng... Trong các nghi lễ đó, âm nhạc luôn luôn là yếu tố xuyên suốt với nhiều làn điệu phù hợp với từng phần nghi lễ. Ông Hoàng Văn Páo, nhà nghiên cứu văn hoá dân gian tỉnh Lạng Sơn, cho biết: “Hát Then gắn liền với hình ảnh cây đàn tính, trở thành bản sắc văn hoá của cộng đồng tộc người Nùng nơi đây”.

Còn những điệu Then của tộc người Thái vùng Tây Bắc do được bắt nguồn từ cuộc sống lao động, nên hàm chứa những giá trị văn hoá truyền thống lâu đời mang tính nhân văn sâu sắc. Hát Then không chỉ giải quyết vấn đề tín ngưỡng, mà còn hàm chứa cả những lời răn dạy con người; ca ngợi về đạo đức; phản ánh, chê bai thói hư tật xấu; thể hiện tình yêu nam nữ và cả tình yêu thiên nhiên, đất nước… Do đó, Hát Then của người Thái chính là môn nghệ thuật tổng hợp chứa đựng cả thơ ca, nhạc, múa… nó đánh thức vẻ đẹp tâm hồn, khơi dậy trong con người những giá trị thẩm mỹ, nhân văn cao cả.

Bó mạ vàng khắp chân đồi

Trai mường gái bản lại về hội Then

Câu thành ngữ nói về lễ hội độc đáo Then Kin Pang có một không hai của dân tộc Thái ở xã Khổng Lào (Phong Thổ - Lai Châu) đã đưa đẩy chúng tôi về với vùng đất đầy màu sắc huyền thoại này. Nét độc đáo ở Lễ hội Then Kin Pang là phản ánh đầy đủ thế giới quan của người Thái: vũ trũ gồm hai cõi, Cõi Trời (Then) và Cõi Người. Các vị Then đều có lòng bao dung độ lượng, vì vậy, hằng năm, các vị Then xuống hạ giới để cứu nhân độ thế.

Lễ hội Kin Pang Then là dịp để dân bản dâng lễ tạ ơn Then, được tổ chức vào đầu mùa mưa 10/3 Âm lịch hàng năm. Nét độc đáo còn thể hiện ở việc Then Kin Pang bao giờ cũng có một mâm lễ cúng tạ ơn những người có công lập bản dựng mường, tạ ơn những vị anh hùng đã có công đánh giặc giữ mường. Nhưng đông vui, náo nhiệt nhất chính là phần hội té nước cầu mưa tại suối Nậm Lùm sau phần lễ cúng Then. Hàng ngàn người vùng Phong Thổ vây lấy dòng suối Nậm Lùm để hò, reo, để hoà mình vào cuộc thi té nước ở dòng suối Nậm Lùm (dòng suối theo quan niệm của người Thái là nơi Then sẽ từ Trời xuống tiếp xúc với con người). Mỗi người tham dự lễ té nước dường như đều cảm nhận thấy rất rõ sự giao hoà của trời - đất và tin tưởng mùa màng năm tới sẽ tốt tươi.

Đến với Then Kin Pang, ngoài việc thỏa mãn nhu cầu tâm linh, tín ngưỡng của riêng mình cũng như cầu nguyện một năm may mắn, cuộc sống an lành, hạnh phúc; người ta còn được gặp gỡ bạn bè, xe duyên cho những đôi bạn trẻ thông qua các bài hát, điệu múa; chơi các trò chơi dân gian như: tó má lẹ, én cáy, tung còn, kéo co, té nước…

Nguồn: quehuongonline.vn
Cùng chuyên mục
Độc đáo nghi lễ Then “pang” của người Tày
Độc đáo nghi lễ Then “pang” của người Tày

Đầu tháng 7, tại thôn Lập Thành, xã Làng Giàng, huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai, có diễn ra nghi lễ Then “pang”...

Chợ phiên ở Đăk R’măng: Lưu giữ bản sắc văn hóa đồng bào Tây Bắc
Chợ phiên ở Đăk R’măng: Lưu giữ bản sắc văn hóa đồng bào Tây Bắc

Từ các tỉnh phía Bắc vào Tây Nguyên lập nghiệp, đồng bào dân tộc Mông ở Đăk R'Măng, huyện Đăk G’long, tỉnh Đăk Nông mang...

Vui Tết cổ truyền Hồ Sự Chà của dân tộc Hà Nhì nơi cực Tây của Tổ quốc
Vui Tết cổ truyền Hồ Sự Chà của dân tộc Hà Nhì nơi cực Tây của Tổ quốc

Là một trong 19 dân tộc trên địa bàn tỉnh Điện Biên, người Hà Nhì (thuộc hai nhóm Hà Nhì Lạ Mí và Hà Nhì...

Háng Sléng - Chợ tình nơi miền biên viễn
Háng Sléng - Chợ tình nơi miền biên viễn

Người dân Phục Hòa nói riêng và cả vùng miền Đông Cao Bằng thường nhắc đến câu “Bươn Slam Slíp Pét” ...

Khám phá rừng pơ mu, sa mu trên 1.000 năm tuổi ở khu vực biên giới
Khám phá rừng pơ mu, sa mu trên 1.000 năm tuổi ở khu vực biên giới

Hiện trong Khu bảo tồn thiên nhiên Xuân Liên (thuộc bản Vịn, xã Bát Mọt, huyện Thường Xuân, Thanh Hóa), giáp khu vực biên giới...

Cikoneng, ngọn hải đăng cổ nhất Indonesia từ thời thuộc địa Hà Lan
Cikoneng, ngọn hải đăng cổ nhất Indonesia từ thời thuộc địa Hà Lan

Quốc gia vạn đảo Indonesia hiện có 284 ngọn hải đăng nằm rải rác khắp cả nước. Trong đó, hải đăng Cikoneng ở tỉnh Banten,...

Đường biên giới giữa Mexico và Mỹ
Đường biên giới giữa Mexico và Mỹ

Đường biên giới chung giữa Mexico và Mỹ dài 3.169 km. Đây là đường biên giới có số lượt người xuất nhập cảnh đông nhất...

Lên biên cương ngắm hoa Sở nở trắng rừng
Lên biên cương ngắm hoa Sở nở trắng rừng

Tháng 12, hoa Sở nở trắng rừng biên giới Bình Liêu (Quảng Ninh). Hội hoa Sở rộn ràng du khách tới tham quan, chiêm ngưỡng...

Độc đáo lễ hội Pang Phoóng của đồng bào dân tộc Kháng ở Điện Biên
Độc đáo lễ hội Pang Phoóng của đồng bào dân tộc Kháng ở Điện Biên

Pang Phoóng là lễ hội mang đậm sắc thái văn hóa của cộng đồng, thể hiện rõ ý niệm và quan điểm sống của cộng...

Tại sao Việt Nam, Trung Quốc phải đàm phán, ký kết Hiệp định Bản Giốc? Khái quát nội dung cơ bản của Hiệp định Bản Giốc?
Tại sao Việt Nam, Trung Quốc phải đàm phán, ký kết Hiệp định Bản Giốc? Khái quát nội dung cơ bản của Hiệp định Bản Giốc?

Thác Bản Giốc là thác nằm trên đường biên giới giữa hai nước Việt Nam-Trung Quốc, theo kết quả phân giới cắm mốc, hai Bên...

Ngày hội của người lao động trên vùng biên giới Tây Nguyên
Ngày hội của người lao động trên vùng biên giới Tây Nguyên

Hội thi “Thợ giỏi khai thác mủ cao su” do Binh đoàn 15 tổ chức mới đây không chỉ là ngày hội của công nhân,...

Ngư dân Kiên Hải (Kiên Giang) tổ chức Lễ hội Nghinh Ông 2020
Ngư dân Kiên Hải (Kiên Giang) tổ chức Lễ hội Nghinh Ông 2020

Trên vùng biển thuộc xã Lại Sơn, huyện Kiên Hải (tỉnh Kiên Giang), hàng chục tàu thuyền của ngư dân đã xuất bến ra khơi...

Người Lự với lễ hội Căm Mường độc đáo
Người Lự với lễ hội Căm Mường độc đáo

Lễ Căm Mường của người Lự (Lai Châu) là dịp để thể hiện lòng thành kính đối với các vị thần, nhằm mục đích cầu...

Kin khẩu mấu: nét đẹp văn hóa của dân tộc Nùng
Kin khẩu mấu: nét đẹp văn hóa của dân tộc Nùng

Thường vào cuối tháng 9 âm lịch, khi những đồng lúa chín vàng cũng là lúc đồng bào dân tộc Nùng, huyện Yên Sơn (Tuyên...

Dàn nhạc ngũ âm – tinh hoa văn hóa của người Khmer Nam Bộ
Dàn nhạc ngũ âm – tinh hoa văn hóa của người Khmer Nam Bộ

Trong kho tàng văn hóa đặc sắc của người Khmer ở Nam Bộ, dàn nhạc ngũ âm là sự hội tụ tinh tế của chủ...

Tin đọc nhiều
Đối thoại Chính sách Quốc phòng Việt Nam - Hoa Kỳ năm 2020
Phát biểu của Người Phát ngôn Bộ Ngoại giao liên quan đến quan hệ Việt Nam-Campuchia
Bộ đội Biên phòng Ninh Bình giúp ngư dân bám biển, vươn khơi
Bảo đảm tốt kỹ thuật cho tàu đo đạc dài ngày
Thời gian làm việc tại cửa khẩu được quy định như thế nào trong Hiệp định quản lý biên giới trên đất liền Việt Nam-Lào?
Bộ Ngoại giao và Bộ Tài nguyên và Môi trường phối hợp bàn giao và tập huấn sử dụng Bản đồ địa hình biên giới Việt Nam - Campuchia tỷ lệ 1/25.000 tại các tỉnh biên giới Việt Nam - Campuchia
Độc đáo nghi lễ Then “pang” của người Tày
Giảm rác thải nhựa đại dương bằng phối hợp ba bên
Cảnh sát biển phải đủ khả năng xử lý tình huống phức tạp nhất trên biển
Thứ trưởng Lê Hoài Trung trả lời phỏng vấn sau Lễ trao đổi Văn kiện Phê chuẩn ngày 22/12/2020
Lào mở thêm cửa khẩu phụ để tăng cường lưu thông hàng hóa với Việt Nam
Các chỉ đạo ứng phó không khí lạnh tăng cường
Kin khẩu mấu: nét đẹp văn hóa của dân tộc Nùng
Phát huy vai trò của nhân dân đối với sự nghiệp xây dựng và bảo vệ biên giới trong tình hình mới
Đón cơ hội đầu tư ở thành phố biển đảo Phú Quốc
Phát huy sức mạnh toàn dân trong bảo vệ chủ quyền, an ninh biên giới quốc gia
Nâng cao kỹ năng tuyên truyền về tình hình biên giới Việt - Lào
Xây dựng nông thôn mới ở vùng biên giới
Quảng Nam thành lập Vườn Quốc gia Sông Thanh
Hội thi trực tuyến tìm hiểu chủ quyền biên giới đất liền, biển đảo Việt Nam năm 2020
Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Xuân Phúc chủ trì cuộc họp chuẩn bị Cuộc gặp thường niên hai Bộ Chính trị và  Kỳ họp lần thứ 43 Uỷ ban liên Chính phủ Việt Nam - Lào
Giúp ngư dân có thêm kiến thức khi đi biển
Chính phủ quyết định nâng cấp cửa khẩu chính Lóng Sập, tỉnh Sơn La thành cửa khẩu quốc tế
Số lượng cửa khẩu trên biên giới Việt Nam - Lào được hai Bên thống nhất trong Hiệp định quản lý biên giới là bao nhiêu cặp?
Phát triển giao thông đồng bộ, hiện đại, tạo động lực thúc đẩy kinh tế - xã hội và bảo đảm quốc phòng, an ninh
Chương trình “Hải quân Việt Nam làm điểm tựa cho ngư dân vươn khơi bám biển”
Tuyên truyền để ngư dân nâng cao ý thức đánh bắt trong vùng quy định
Phát triển du lịch Hà Giang gắn với bảo tồn bản sắc văn hóa các dân tộc
Nâng cao nhận thức về biển, đảo và nhiệm vụ quân sự, quốc phòng cho báo cáo viên
Bộ Y tế yêu cầu giám sát, quản lý chặt người nhập cảnh